Composietharsen (gebruikt voor
het vullen van tanden en tandkanalen, alsook voor het herstellen van tanden en
het maken van tijdelijke kronen en kunsttanden) en kleefstoffen (aangewend om
composieten vast te hechten op het te behandelen tandoppervlak vormen een
toenemende oorzaak van professionele huidreacties (vnl. op allergische basis)
bij tandheelkundig personeel. Acrylaten
en methacrylaten vertegenwoordigen hierin de belangrijkste allergenen. De klinische symptomen uiten zich
voornamelijk onder de vorm van pijnlijke en schilferende letsels (alsook
kloven) ter hoogte van de vingertoppen.
Latex en PVC handschoenen verlenen onvoldoende bescherming.
Uit een studie uitgevoerd in
Finland (1) bleek dat 75 % van de tandtechnici, 40 % van de
orthodontisten en 43 % van de verpleegsters werkzaam in een afdeling
orthodontie, professionele dermatosen vertoonden, d.w.z. met irritatie of
contactallergieën als oorzaak.
Acrylaten (acrylzuur esters) en methacrylaten (methacrylzuur esters)
kwamen hier als belangrijke sensibiliserende stoffen naar voor. Deze zijn aanwezig in tandprothesen maar ook
in de harsen die in de tandrestauratie aangewend worden.
Volgende acrylaten en
methacrylaten worden veelvuldig in de tandheelkunde gebruikt:
methyl-methacrylaat (MMA), 2-hydroxyethylmethacrylaat (2-HEMA),
triethyleenglycol-dimethacrylaat (TREGDMA),
2,2-bis[-4-(2-hydroxy-3-methacryloxypropoxy)phenyl]propane (BIS-GMA).
Composietharsen (Dental Composite Resins = DCR)
Deze worden aangewend voor het
vullen van tanden en tandkanalen (hierbij vervangen ze meer en meer het
kwikhoudend amalgaam). Voorts gebruikt
men ze ook voor het herstellen van tanden, het maken van tijdelijke kronen en
kunsttanden. De gecommercialiseerde
harsen (Silar, Silux, Delton, Concise) hebben een zeer verscheiden
samenstelling.
De eerste publicaties
aangaande intolerantiereacties voor deze harsen beschrijven enkele zeldzame
gevallen van contactallergische reacties bij patiënten die behandeld werden met
composietharsen (gegeneraliseerde huiderupties samengaand met lichte
respiratoire problemen, allergische stomatitis). Recent werden bij tandartsen, tandtechnici en verpleegsters
verschillende gevallen van sensibilisatie voor deze composietharsen vastgesteld.
Meestal worden volgende
afwijkingen bemerkt:
- Hyperkeratotische en eczemateuze letsels aan de vingertoppen, vooral duim, wijs- en middenvinger.
- Eventueel
huidafwijkingen rond de mond en ter hoogte van de oogleden (airborne of door
overdracht van het allergeen via de vingers naar het gelaat).
- Conjunctivitis. Hierbij dient eventueel de beroepsactiviteit
gestaakt, wat wijst op de ernst van de allergie.
Kleefstoffen in de orthodontie aangewend (Dentine Bonding Systems = DBS)
Deze worden aangebracht
teneinde een goed contact tussen het composietmateriaal en de te behandelen
tand te bekomen. Ze zijn over het
algemeen samengesteld uit een basisproduct, "primer" genoemd, en een
kleefmiddel.
Het eerste systeem werd in
1956 gecommercialiseerd maar het is vooral sedert de firma 3M in '87 het
gebruik van Scotchbond 2 - Dental Adhesive System (SB-2 DAS) lanceerde,
dat meerdere gevallen van sensibilisatie werden geobserveerd. Dit wijst op het belangrijk sensibiliserend
vermogen van dit product, wat ook al blijkt uit het feit dat een epicutane
patchtest met het onverdunde product een primaire sensibilisatie kan
veroorzaken.
De meerderheid van de
"primers" bestaat uit: acrylaten, die kunnen reageren met calcium of
tandproteïnen en methacrylaten die de verbinding met het hars, gebruikt voor
het tandherstel, verzekeren. Het
dentine wordt eerst behandeld met het "primer" product, daarna met de
kleefstof. De harsen worden
gepolymeriseerd door middel van zichtbaar licht. Uiteindelijk wordt het tandherstelmateriaal (composiet)
aangebracht en gepolymeriseerd (scheikundig of eveneens door middel van licht).
Zo wordt een
"sandwich" gevormd met het dentine als bodem, bedekt met
verschillende lagen:
- primer
of grondlaag
- kleefstof
- composiethars
Het Scotchbond 2 - Dental
Adhesive System bevat twee goed gekende allergenen: 2-HEMA en BIS-GMA. Verschillende gevallen, voornamelijk van
eczeemletsels aan de vingertoppen, werden gerapporteerd bij tandheelkundig
personeel.
Persoonlijke observaties (K.U. Leuven) (2)
Sedert 1983 werden 8
tandartsen gezien (5 mannen, 3 vrouwen tussen 25 en 55 jaar oud) die zich
gesensibiliseerd hadden voor composietharsen en/of
orthodontiekleefstoffen. Gezien
tandartsen beide producten manipuleren, is het dikwijls onmogelijk de primaire
sensibilisatiebron op te sporen. Alle
tandartsen vertoonden pulpitis letsels, soms samengaand met andere afwijkingen
aan de handen (vingerruggen) en gelaat, met rhinitis of conjunctivitis.
Ze vertoonden tevens positieve
reacties voor andere allergenen waarmee ze beroepshalve in contact kwamen
zoals:
- fragrance-mix (eugenol)
- thiuram-mix
(latex handschoenen)
- colofonium
(tandverbanden)
- nikkel
(wit metalen voorwerpen)
- ethyl-4-tolueen
sulfonamide (hars gebruikt om tandholten te isoleren)
- methylchloorbenzeen
sulfonaat (afdrukmateriaal)
Patiënten allergisch voor
acrylaten vertonen over het algemeen geen kruisreacties voor
methacrylaten. Deze worden beschouwd
als minder belangrijkere allergenen dan de acrylaten.
Patiënten allergisch voor
methacrylaten vertonen daarentegen dikwijls kruisreacties voor acrylaten. Het testen van een uitgebreide reeks
acrylaten en methacrylaten wordt best vermeden gezien het reële risico op
sensibilisatie.
Volgens Kanerva en uit
persoonlijke ervaring blijkt dat contactallergische reacties voor
acryl-derivaten die in de tandheelkunde gebruikt worden, opgespoord kunnen
worden door het testen met de volgende reeks producten:
MMA 2 %
TREGDMA
of EGDMA 2 %
BIS-GMA 2 %
2-HEMA 2 %
HARSEN
(kleefstoffen en composieten) 1 %
(of half-open test)
(EPOXYHARS 1 %)
Pijnlijke pulpitis letsels bij
tandheelkundig personeel worden soms ten onrechte aan irritatie toegeschreven,
daar waar het in feite om een allergisch fenomeen gaat. Dikwijls zijn tandartsen niet op de hoogte
van de samenstelling van de gebruikte producten. Het is zeer belangrijk dat de firma de nodige informatie over het
sensibiliserend vermogen van hun producten verstrekt aan de personen die er
beroepshalve mee in contact komen, alsook precieze instructies geeft in verband
met het correct gebruik en de te nemen voorzorgsmaatregelen. Bij het openen en sluiten van flesjes die
"kleefharsen" bevatten, dient contaminatie vermeden te worden.
Uit ervaring blijkt dat
(meth)acrylaten zeer gemakkelijk door latex- en PVC-handschoenen kunnen
doordringen. Daarom wordt het dragen
van 4H handschoenen (Safety 4A/S, Denemarken) aanbevolen, vooral voor patiënten
die paresthesieën vertonen. Deze 4H
handschoenen zijn samengesteld uit meerdere lagen. Ze zijn echter duur en weinig praktisch. Kanerva raadt daarom aan 4H vingerlingen te
dragen, onder de latex- of PVC-handschoenen.
Spijtig genoeg blijkt deze oplossing niet erg praktisch.
1. Kanerva
L, Estlander T, Jolanki R. et al.
Occupational allergic contact dermatitis caused by exposure to acrylates
during work with dental prostheses.
Contact Dermatitis 1993, 28:268-275.
2. Dooms-Goossens
A. Composites et muqueuses
buccale. Progrès en
dermato-allergologie. GERDA, Arcachon
1995, pp. 39-52.