Cosmetische producten worden
wereldwijd gebruikt voor de dagelijkse hygiëne en verzorging van het
lichaam. Regelmatig worden hierop dan
ook nevenwerkingen gezien: op de eerste plaats irritatiereacties, maar ook
contactallergische reacties, contacturticaria (= type I reactie),
foto-sensibiliteit, pigmentatieveranderingen en acne (1, 2).
Verschillende factoren bepalen
de frequentie van contactallergie op cosmetica zoals de populariteit van een
product, de samenstelling, de applicatieplaats, de contacttijd, de frequentie
van gebruik en cumulatieve effecten (3).
Identificatie van allergenen
bij patiënten met een mogelijke contactallergie op cosmetica gebeurt via
epicutane patchtests met de standaardreeks, specifieke testreeksen, eigen
cosmetische producten en hun gekende of vermoede allergenen. De resultaten van een studie in dit verband
worden hier voorgesteld.
De doelstellingen waren de
volgende:
- de
frequentie nagaan van contactallergie op cosmetica in een dermatologische
populatie;
- verschuivingen
nagaan in de loop van de tijd;
- een
overzicht geven van de meest voorkomende cosmetica allergenen;
- de
relatie bepalen tussen de verschillende productcategorieën en hun
allergiserende inhouds-stoffen.
Tussen 1991 en 1996 vertoonden
486 patiënten minstens 1 positieve patchtest op cosmetica relevante
allergenen. Dit is 12.7 % van de
geteste populatie. Hieruit blijkt dat
in een dermatologisch geteste populatie cosmetica een relatief belangrijke
oorzaak van contactallergie zijn.
De meest voorkomende
cosmetica-allergenen, teruggevonden in twee periodes (1985-1990 en 1991-1996)
werden vergeleken voor wat de routine geteste substanties betreft (4). Deze allergenen kunnen ingedeeld worden in 6
klassen: parfumcomponenten, bewaarmiddelen en anti-oxidantia, emulgatoren en
excipiëntia, haarkleurstoffen, zonnefilters en 'actieve' of
'categorie-specifieke' bestanddelen.
Tabel 1 geeft een overzicht van het aandeel van elke klasse voor de
periode 1991-1996 (zeer vergelijkbaar met de vorige periode).
Parfumcomponenten blijven
veruit de belangrijkste cosmetica-allergenen.
De fragrance-mix blijft de beste screening voor een parfumallergie:
hiermee worden 70 à 80 % van alle parfum-allergieën opgespoord.
De bewaarmiddelen en
anti-oxidantia volgen op een tweede plaats.
Hoewel de meeste reacties gezien werden op methyl(chloro)isothiazolinone
(= Kathon CG), is de frequentie van contact-allergie hierop ongeveer gehalveerd
ten opzichte van de jaren '80. Omwille
van zijn gekend allergiserend vermogen, wordt het nu steeds meer vervangen door
andere bewaarmiddelen, zoals parabenen, formaldehyde (waarvan het aantal positieve
reacties duidelijk gestegen is) en dibromodicyanobutaan fenoxyethanol (= Euxyl
K400). Vooral op dit laatste
bewaarmiddel worden nu in toenemende mate reacties gezien.
Het belang van emulgatoren en
excipiëntia als allergeen neemt ook toe; een recent allergeen is
cocamidopropylbetaïne (een tenside, vooral gebruikt in shampoos en
reinigingsproducten). Een 1 %
waterige oplossing kan irritatie veroorzaken: daarom dient steeds de relevantie
bepaald te worden, alsook, zo mogelijk, verdere verdunningen uitgetest te
worden.
Opmerkelijk is de toename van
het aantal contactallergieën op parafenyleendiamine (PPD) en andere oxidatieve
haarkleurstoffen. Dit is wellicht te
wijten aan een toenemend gebruik van permanente haarkleuringen (volgens
firmagegevens tussen 35 en 100 % de laatste 10 jaar).
De 'actieve' of
'categorie-specifieke' bestanddelen nemen als geheel een relatief klein aandeel
voor hun rekening, maar voor bepaalde productcategorieën nemen zij een
belangrijke plaats in. Voorbeelden zijn
tolueensulfonamide formaldehydehars (nagellak), glycerylmonothioglycolaat
(haarpermanent-oplossingen) en ammoniumpersulfaat (haarbleekmiddel).
Cosmeticaproducten kunnen
ingedeeld worden in verschillende categorieën:
- Huidverzorgingsproducten: gelaat- en lichaamscrèmes, handcrèmes, beschermende lippen-staafjes, gezichtsmaskers en peelings, zonneproducten, zelfbruiners en epilatieproducten.
- Parfums
en toiletwaters.
- Haarverzorgingsproducten: haarkleurstoffen, haarbleekmiddelen, permanentpreparaten, haarlak en -gel, conditioners en haarlotions.
- Reinigingsproducten:
zepen, bad- en douchepreparaten, shampoos, ontschminkingsproducten en
anogenitale doekjes.
- Deodorants
en antiperspirantia.
- Make-up:
faciaal (blush, getinte crèmes, e.d.), ogen (oogschaduw, mascara, ...) en
gekleurde lipsticks.
- Scheerproducten:
aftershaves, scheerschuim.
- Nagelcosmetica:
nagellak, kunstnagels, nagelverharders, nagellak remover.
Parfumcomponenten zijn de
belangrijkste allergenen: als enige in parfums en toiletwaters, doch ook in
deodorantia, antiperspirantia en scheerproducten. In cosmetica zoals make-up en reinigingsproducten vormen
bewaarmiddelen en emulgatoren de meest voorkomende oorzaken van
contactallergie. Dit geldt ook voor de
huidverzorgingsproducten waarbij, wat de zonneproducten betreft, ook
zonnefilters als cosmetica-allergenen belangrijk zijn. Wat betreft de haarverzorgingsproducten,
zijn het vooral de haarkleurstoffen die problemen veroorzaken, in mindere mate
haarbleekmiddelen en permanentpreparaten.
In de categorie van de nagel-cosmetica zijn harsen (p-tolueensulfonamide
formaldehyde hars en acrylaten) de oorzakelijke allergenen.
Volgens de resultaten van deze
studie komen contactallergische reacties op cosmetica voor in ongeveer
12 % van de dermatologische patiënten die onderzocht werden op
contactallergie. Parfumcomponenten
komen als allergenen op de eerste plaats, gevolgd door bewaarmiddelen; de aard
van deze laatste groep verandert in functie van hun gebruik. Aan excipiëntia en vooral emulgatoren als
mogelijk cosmetica-allergeen wordt meer aandacht besteed dan voorheen. Haarkleurstoffen en andere
haarkappersproducten zijn verantwoordelijk voor allergische reacties, zowel bij
de klanten als bij de haarkappers. De
verklaring voor het lage aantal reacties op zonnefilters in deze populatie ligt
wellicht in het feit dat contactallergie op zonnefilters vaak miskend wordt
omdat de differentiële diagnose met een primaire zon-intolerantie niet altijd
duidelijk is. Ook 'actieve' of
'categorie-specifieke' bestanddelen kunnen aan de basis liggen van een
cosmetica-allergie. Het aandeel van
elke klasse van allergenen varieert sterk naargelang de betreffende
cosmeticaproducten.
1. Berne B, Lundin A, Enander Malmros P. Side effects of cosmetics and toiletries in relation to use. A retrospective study in a Swedish population. Eur. J. Dermatol. 1994, 4:189-193.
2. de Groot
AC, Nater JP, Van der Lende R, Rycken B.
Adverse effects of cosmetics: a retrospective study in the general
population. Int. J. Cosm. Science 1987,
9:255-259.
3. Dooms-Goossens
A. Contact allergy to cosmetics. Cosmetics and toiletries 1993, 108:43-46.
4. Dooms-Goossens
A, Kerre S, Drieghe J et al. Cosmetic
products and their allergens. Eur. J.
Dermatol. 1992, 2:465-468.
5. Frosch
PJ, Burrows D, Camarasa JG et al.
Allergic reactions to a hairdressers' series: results from 9 European
centers. Contact Dermatitis 1993,
28:180-183.
Tabel 1: Aandeel
van elke klasse als oorzaak van contactallergie op cosmetica
Parfumcomponenten 46 %
Bewaarmiddelen
en anti-oxidantia 17 %
Emulgatoren
en excipiëntia 16 %
Haarkleurstoffen 13 %
Actieve
of specifieke bestanddelen 6 %
Zonnefilters 3 %
Totaal 100 %