Een contactallergie ter hoogte
van de voeten wordt voornamelijk veroorzaakt door schoen-materiaal en kent
meestal een vrij ernstig verloop. De
belangrijkste schoenallergenen zijn chroomzouten, rubber-toevoegstoffen
(thiuram-, carba-, MBT-, PPD-derivaten, diaminodifenyl-methaan), colofonium en
fenolformaldehyde harsen. Lokaal
geappliceerde topica kunnen eveneens aan de basis liggen van een
contactdermatitis waarbij via contaminatie ten onrechte de schoenen als oorzaak
aangeduid worden. Uitzonderlijk dienen
kousen (vnl. kleurstoffen) en eventuele andere allergenen (vb. planten,
beroepsallergenen) als oorzaak in overweging genomen te worden.
Looistoffen voor leder kunnen
gebaseerd zijn op:
- Planten
(afgeleiden van pyrocatechol aanwezig in mimosa, pyrogallol in eik, ...).
- Minerale
zouten van chroom, aluminium en zirconium.
- Synthetische
producten zoals condensatie producten van aromatische stoffen met harsen op
basis van formaldehyde en andere aldehyden (vb. glutaraldehyde).
Chroomzouten blijven echter de
meest gebruikte, hoewel in sommige gevallen verschillende looistoffen
gecombineerd kunnen worden.
Antiseptische stoffen zoals
chlooracetamide of het 2-(thiocyanomethylthio)benzothiazole zal tegen bacteriën
en schimmels bescherming bieden.
Kleurmiddelen voor leder:
metaalcomplexen of azo-derivaten.
Smeermiddelen: dierlijke,
plantaardige, minerale of synthetische olie.
Afwerkingsproduct: een
ultrafijne polyurethaanfilm, met of zonder kleurstof, met of zonder reliëf (dat
vb. een krokodillenhuid nabootst).
Soms wordt leder van
middelmatige kwaliteit bedekt met een vinylchloride film (PVC) of met
polyurethaan, dat de print van de lederkorrel bevat, hetgeen een verbazend
"echt leder" uitzicht geeft, in die mate dat zelfs kenners ter zake
zich kunnen vergissen.
Benevens schoenen uit
natuurlijk of half-synthetisch leder, bestaan er volledig synthetische schoenen
op basis van rubber en plastieken materialen, die op hun beurt, kleurings- en
conserveringsbehandelingen ondergingen, enz.
De vervaardiging van schoenen
vereist het gebruik van verscheidene lijmen die weer andere
sensibilisatiebronnen vormen. De meest
gebruikte zijn op basis van para-tertiair butylfenol-formaldehyde (PTBP)
harsen, alhoewel verscheidene andere harsen zoals deze op basis van rubber en
colofonium, polyurethaan, polyester, acrylaat, polyvinyl acetaat en cellulose
kunnen gebruikt worden. De aard van
deze lijmen varieert naargelang het de zool, contrefort, flanken, of voering
ter hoogte van voorvoet of tenen, betreft.
De letsels uiten zich meestal
symmetrisch ter hoogte van beide voeten onder de vorm van vesiculeuze of
erythemato-squameuze erupties. De
lokalisatie betreft vooral de rugzijde van de voeten of tenen en spaart de
tussenteen ruimten. De letsels kunnen
zich zeer gelokaliseerd voordoen: vb. eczeem ter hoogte van de schoentong,
sandaalriemen of metalen gespen.
Bovendien kunnen de flanken van de voeten of hielen (begrensd door de
schoenboord) en de zool van de voeten of tenen (waar het zeer dikwijls een
schilferende aandoening met kloven betreft) aangetast worden. De letsels kunnen zich eventueel uitbreiden
buiten de zones die in contact zijn met het allergeen. Ook reacties op afstand (strooireacties)
zijn niet uitzonderlijk (vooral aan de handen).
Een contactallergie voor
schoenmateriaal is zelden als oorzaak aan te duiden bij een juveniele plantaire
dermatose: een atopische constitutie, hyperhydrose en eventuele
irritatiefactoren teweeggebracht door occluderend (synthetisch) schoeisel
blijken hier etiologisch het belangrijkst te zijn.
Het hars PTBP (lijmen),
dichromaat (looiing) en colofonium (lijmen) ontmoet men voornamelijk als
allergenen ter hoogte van de voetruggen, terwijl het mercapto-mix mengsel
(rubber, lijmen) vooral terug te vinden is, als oorzaak van eczeem, ter hoogte
van de voetzolen.
De associatie van positieve
dichromaat- en cobalt testen is statistisch significant bij
schoen-allergie. Dit zou eventueel kunnen
uitgelegd worden door het feit dat sommige cobaltzouten misschien gebruikt
worden als kleuragentia of aanwezig zijn in sommige lijmen op basis van rubber
en harsen van het polyester of acrylaat type.
Natuurlijk werden ook heel wat
andere "schoenallergenen" ontdekt:
- Metalen:
nikkel (metalen gespen).
- Kleurstoffen:
parafenyleendiamine (PPD) en derivaten (azo-kleurstoffen) vooral aanwezig in
hergekleurd leder of in synthetische materialen.
- Rubber:
derivaten van thiuram, benzothiazole, carbamaten, PPD en thioureum.
- Bederfwerende
stoffen: 2-(thiocyanomethylthio)benzothiazole, chlooracetamide.
- Plastieken
grondstoffen en lijmen: acrylmonomeer, benzoylperoxide, bisfenol A, isocyanaten
(MDI, TDI), diaminodifenylmethaan, dibutylftallaat.
- Delen
van meegebrachte schoenen (overeenstemmend met de eczeemletsels), waarbij niet
altijd een ander allergeen kan geïdentificeerd worden.
Andere allergenen
teruggevonden ter hoogte van de voeten:
- Kousen
en sokken
In
tegenstelling tot sokken, lokaliseren kousen-allergiëen zich ook ter hoogte van
de benen, vooral op de wrijvings- (binnenkant der dijen) en
transpiratieplaatsen (knieholten).
De
allergenen betreffen vooral kleurstoffen afgeleid van parafenyleendiamine
(PPD), nl. azo-kleurstoffen zoals het disperse oranje 3 en het disperse geel 3,
zeldzamer de anthraquinone-derivaten.
- Lokaal
toegepaste geneesmiddelen, verzorgingproducten
De
geneesmiddel-allergenen zijn afhankelijk van de aard van de toegepaste
producten en verschillen niet erg van deze die men op andere lichaamsplaatsen
vindt: neomycine, wolvet-derivaten, perubalsem en parfummengsels,
chloramfenicol, thiomersal, benzocaïne, ethyleen-diamine, hydrocortisone,
miconazole, etofenamaat, ...
Nochtans
kunnen lokaal toegepaste geneesmiddelen schoenen besmetten en laten veronderstellen,
tijdens huidtests uitgevoerd met kleine schoendeeltjes, dat het om een
schoendermatitis gaat. Men dient dus de
patiënt ook uit te testen met de bestanddelen van alle producten die op de
voeten worden aangebracht.
- Andere
allergenen
Andere omgevingsallergenen kunnen eveneens reacties uitlokken, zoals toevallig contact met bepaalde planten en zelfs met sommige professionele allergenen zoals sommige meelstoffen, gemanipuleerde chemische producten, enz.
In geval van een contactdermatitis
ter hoogte van de voeten zijn de klachten gewoonlijk ernstig genoeg om al onze
aandacht op te eisen, vooral voor wat personen betreft die allergisch zijn aan
schoenen.
Deze zouden de
verantwoordelijke allergenen moeten kunnen vermijden, doch dit schijnt in de
praktijk dikwijls moeilijk; alle allergenen werden nog niet geïdentificeerd en
de schoen-fabrikanten, zelfs wanneer ze in staat zijn tot samenwerking, kennen
niet steeds de juiste informatiebronnen voor wat de gebruikte chemische stoffen
betreft.
Een adekwate informatie, een
samenwerking met de betrokken fabrikanten* en een goede discipline vanwege de
patiënt schijnen de unieke oplossing uit te maken om dit probleem op te lossen.
1. Dooms-Goossens A. Les dermatoses de contact aux pieds. Bulletin d'actualité thérapeutique 1991; XXXVIe année; 122: 3603-3609.
2. Podmore
P. Shoes. Chapter 31. In: Practical
contact dermatitis. A handbook for the
practitioner. New York, ed. JD
Guin. McGraw Hill Inc. 1995.
* Ter informatie: enkele adressen waar men "hypo-allergische schoenen" kan bekomen.
Zonder chroom en eventueel
zonder lijm:
"HET
GOUDEN ZOOLTJE"
Bredabaan,
511
2930 Brasschaat
tel: +32-3-651.65.15
Zonder chroom en met speciale
lijm:
DOREEN
J.
Eggermontstraat, 10
tel: +32-9-230.87.76
Zonder chroom:
Enkele verkooppunten van het
hypo-allergene gamma van Ambiorix
DE
SMEDT S.
Parvis
Ste. Alix, 25
1150 Brussel
tel: +32-2-771.91.45
SLAETS
Guy
Liersesteenweg,
232
2220 Heist-op-den-Berg
SUSKE
SLOEP
Aarschotsesteenweg,
327
3012 Wilsele
Zonder chroom:
Enkele verkooppunten van het
hypo-allergene gamma van Ambiorix (vervolg)
PEDICO
n.v.
P.
Vanmierlostraat, 17
2300 Turnhout
tel:+32-14-41.20.32
VANSTRAELEN
Danny
Kapelstraat,
42
3500 Hasselt
REYNDERS
DAENEN
Viséweg,
253
3700 Tongeren
DE
CLOET
Markt,
14
9850 Nevele
TIMMERMANS
n.v.
Stationsstraat,
90
VANLUECHENE
n.v.
St.
Petrus & Paulusstraat, 6
8800 Roeselare